22 januari 2016

Twee gevaarlijke tijdbommen



Gedachtegoed en cement

Het behoeft denk ik geen uitleg dat het vluchtelingenprobleem een kwestie is die momenteel grote problemen oproept. Vervelend is dat de overheden, van EU tot de gemeenten, niet in staat blijken te zijn om de zaak in goede banen te leiden. Dat verergert de problemen en de klaarblijkelijke onbeheersbaarheid heeft het grote risico in zich dat het leidt tot opslingereffecten en uiteindelijk chaos en dus ellende. Ik heb het in dit verband niet alleen over praktische problemen die te maken hebben met geld, huisvesting en andere voorzieningen. Een samenleving is gebaseerd en wordt in stand gehouden door een gedeeld gedachtegoed. Daaruit komen een aantal do’s en don’ts voort, die zijn vertaald in wetten en regels, en we hebben een aantal instituties en vormen van sociale controle om “de boel bij elkaar te houden”. Waar het om gaat is dat een open en democratische samenleving echter nooit een bepaald gewenst gedrag van haar onderdanen kan afdwingen als die dat in grote meerderheid niet willen. Het gezamenlijk gedragen gedachtegoed, ons esprit de corps, de gedeelde visie op de sociale werkelijkheid, is het enige cement dat de samenleving bij elkaar kan houden.


De bril bepaalt wat je ziet

Onze samenleving is dus enorm kwetsbaar en blijft alleen goed functioneren als we in grote meerderheid vrijwillig ons gedragen conform de gewenste normen en waarden. Daarom is het ook zo belangrijk dat we alle middelen die we hebben inzetten om die culturele verworvenheden te beschermen. Het is hier niet de plaats om die verworvenheden compleet te beschrijven. Maar het heeft o.a. te maken met wat wij rechtvaardig vinden en welk gedrag wel of niet getolereerd kan worden. Dat heeft op zijn beurt weer te maken met een “wereldbeeld”, of zo men wil een bril die kleuring geeft aan wat wij om ons heen waarnemen. Er is geen objectieve werkelijkheid, de supporter van de thuispartij ziet iets heel anders bij een overtreding dan iemand van de bezoekende club. Opvoeden is in wezen niets anders dan nieuwelingen leren hoe je de wereld moet interpreteren, wat de regels zijn en wat het gewenste gedrag in allerlei situaties is. Dat gaat o.a. via voorbeeldgedrag en dan spreekt men wel eens van een rolmodel.


Twee gevaarlijke tijdbommen

Nu ga ik mijn punt maken. Het grote gevaar van de huidige grote instroom van vluchtelingen uit andere culturen is naar mijn mening tweeledig. Ten eerste komen daarmee grote hoeveelheden mensen binnen die totaal andere opvattingen en gedragingen normaal vinden dan wat de grootste gemene deler binnen onze cultuur voor gewenst acht. Het denken over de positie van vrouwen is natuurlijk het beste voorbeeld, maar het betrekt zich op alle levensgebieden. Ik ga dat niet verder uitleggen. Lees bijvoorbeeld het artikel “Vluchtelingen opvangen zonder problemen te importeren lukt niet”. Als grote groepen mensen in onze samenleving zich niet houden aan het onuitgesproken “sociale contract” en in een eigen ondergrondse of parallelle subcultuur gaan leven, met totaal andere regels en gebruiken, dan hebben we een probleem. Die mogelijke desintegratie wordt naderbij gebracht doordat de overheid integratie niet als prioriteit ziet maar als een bezuinigingspost. Discriminatie, b.v. op de arbeidsmarkt, en huisvesting in getto’s helpt ook niet. We hebben hier een tijdbom want extremisme gevoed door onbehagen en aangevuurd door figuren met verkeerde ideologieën ligt op de loer. Lees de krant en leer van hetgeen er in Molenbeek is gebeurd. Maar het geldt ook voor autochtonen. Lees de sociale media en merk op dat merkwaardige gezelschappen als de NVU weer aanhang krijgen en zich in het openbaar beginnen te manifesteren. Dat is de andere kant van dezelfde medaille en ook dat vormt een bedreiging van onze waarden.

Die tweede bedreiging bestaat er uit het afhaken van autochtone (en allochtone) mensen aan “de onderkant van onze samenleving”. Er is woede, onvrede, angst en bezorgdheid in allerlei gradaties die soms leidt tot destructieve uitingen.Grote groepen laten blijken zich niet (meer) thuis te voelen in de eigen samenleving. Dat ongenoegen zorgt er voor dat het cement en dus de samenhang uit de samenleving verdwijnt. Mensen voelen zich niet (meer) vertegenwoordigd door de politiek en zelfs in de steek gelaten. En ja, natuurlijk zijn er groeperingen die hier een slaatje uit willen slaan en die politiek profijt willen trekken uit dit potentieel van ontevredenen. Ik herhaal, we hebben hier een tijdbom want extremisme gevoed door onbehagen en aangevuurd door figuren met verkeerde ideologieën ligt op de loer.

Onze democratische rechtsstaat met al zijn verworvenheden moet actief beschermd worden om op de lange duur te kunnen overleven. De bescherming geldt voor gevaren van buiten, maar we hebben ook te maken met gevaren die van binnen komen. Ik wijs er op dat de heer Hitler destijds gewoon door verkiezingen aan de macht gekomen is.

Woede-generatoren

Wat in deze situatie in ieder geval niet helpt is wegkijken, toedekken, wegverklaren of ontkennen. Wat ook niet helpt is het veroordelen van ongewenst gedrag van “bezorgde burgers” die soms over de schreef gaan met hun uitingen van bezorgdheid, zonder uiting te geven aan enig begrip voor waar al die emoties vandaan komen. Dat wegzetten van foute lieden kan uiteraard een prettig gevoel van morele superioriteit geven. Maar er is een onderstroom die als voedingsbodem dient voor wat nu naar buiten treedt. Die onderstroom is grotendeels buiten beeld van bestuurders, en dat verklaart hun verbaasdheid over sommige reacties op de vluchtelingenproblematiek. De vluchtelingenstroom is echter slechts de druppel die de emmer doet overlopen, het is niet meer dan een trigger. Wat  er mis is wordt aardig goed verwoord door de heer Jan Vlug, advocaat te Deventer, in zijn blog “Boos om een tweet”. Hij benoemt een aantal woede-generatoren, een citaat:


“……. Ik denk dat het vooral komt doordat een aanzienlijk deel van de bevolking zich niet gehoord en wel belazerd voelt. Ik denk dat het grotendeels komt doordat een aantal van onze politici en bestuurders (en daarmee “ons land”) een aanzienlijk deel van de bevolking heeft genegeerd, voor achterlijk heeft versleten en heeft bedrogen. Het draagt bij aan een sfeer van negativisme, onverdraagzaamheid, intolerantie en onredelijkheid.”


Met betrekking tot dat belazeren noemt hij tal van voorbeelden die bij lezing natuurlijk veel herkenning oproepen. Het is opmerkelijk en tevens zorgwekkend dat we een dergelijke analyse nauwelijks hebben gezien in de publiciteit. De schrijver slaat namelijk de spijker op zijn kop.

Omdat we van het grote plaatje straks toch ook weer bij de Katwijkse lokale politiek moeten uitkomen zou het aardig zijn om eens een aantal issues boven tafel te brengen waar onze inwoners zich door belazerd hebben gevoeld. Het zou me geen moeite kosten om een lijstje te maken maar ik ga dat nu niet doen. Laten we maar eens beginnen met te erkennen dat die acties van foute notabelen net zo schadelijk zijn als het gedrag van anti-vluchtelingen hooligans. Dat heeft het gure klimaat geschapen waarin we ons nu bevinden.

Toch een klein lokaal voorbeeldje. Het is natuurlijk vreemd dat een loser die ter plaatse een snackbar overvalt een paar maanden de bak in draait, terwijl iemand uit het medisch circuit die middels foute declaraties een paar ton achterover drukt niet wordt gecorrigeerd door het OM. Die ongelijkheid doet wat met mensen.

Crisis, what crisis ?

Waar het mij hier om gaat is de vinger te leggen op het fenomeen dat niet de hooligans maar de “elite” ooit begonnen is om aan de fundamenten van onze samenleving te morrelen. Onze verzorgingsstaat is gebaseerd op solidariteit, gemeenschapszin en eerlijkheid. Onze democratie is een middel om vrijheid en zelfbeschikkingsrecht in de praktijk te brengen. Dat zijn dus elementen die ik in de inleiding heb aangeduid als het heersende gedachtegoed waar onze samenleving op gebaseerd is. De economische crisis is ontstaan doordat mensen op posities die hen daartoe de gelegenheid boden, en bij gebrek aan een moreel kompas, hun hebzucht en ambitieverslaving niet beteugeld hebben. Het neoliberalisme dat in de mode was gaf alle aanleiding. Ze gingen dus blijkbaar uit van een heel ander gedachtegoed dan gemeenschapszin, laten we het maar egoïsme of ongebreideld individualisme noemen. Tegelijkertijd waren het wel onze rolmodellen. We moeten dus helaas vaststellen dat er sprake was van een morele crisis waarvan we nu de wrange vruchten plukken. de overheid heeft hier grote steken laten vallen.


Erst das Fressen, dann die Moral

De economische crisis heeft vervolgens weer geleid tot afbraak van de verzorgingsstaat en tot grote werkloosheid. Daar zijn heel veel gewone mensen de dupe van geworden. Het heeft onder andere geleid tot een grotere tegenstelling tussen kansarmen en kansrijken. Het aantal kansarmen neemt toe en de rijkdom wordt steeds meer geconcentreerd bij de “happy few”. Ik snap dus wel dat mensen die aan de onderkant zitten zich bedreigd voelen door de vluchtelingenstroom. Ik heb ook enig gevoel voor waar hun ressentimenten vandaan komen. Mensen met een mooie vaste baan en een afgeloste hypotheek kunnen zich dat helemaal niet voorstellen. De voedselbank is voor hen een abstract begrip, ze bewegen zich in heel andere circuits. Ze bevinden zich daarmee in de luxe positie om hogere morele principes uit te kunnen dragen. Maar ik begrijp wel dat mensen in een uitzichtloze situatie heel anders tegen de wereld aankijken. Je gedachtegoed wordt heel erg bepaald door de praktische omstandigheden waarin je je bevindt en door het perspectief dat je voor ogen hebt.

Drie niveaus

Ik moet me in deze blog helaas beperken tot een aantal kreten, omdat de complexe materie een heel boek nodig heeft om een sluitend en compleet betoog te kunnen neerzetten. Misschien schrijf ik dat boek nog wel eens. Waar het me nu even om gaat is vast te stellen dat er een behoorlijke dreiging is met betrekking tot de voortzetting van de manier waarop we gewend waren om hier te kunnen leven. Die dreiging komt van buiten en tegelijkertijd ook van binnenuit. Of  laat ik het zo zeggen, we zullen echt een grote inspanning moeten doen om te verzekeren dat het in de nabije toekomst niet uit de hand gaat lopen. Daarom is de politiek belangrijk. Die politiek is nodig om het morele kompas te bevestigen en te versterken (rolmodel, voorbeeldfunctie) en daarnaast om de juiste concrete maatregelen te treffen. Maar dan zal men eerst het vertrouwen van de burger moeten terugwinnen.

De gevaren die ik zie spelen ten eerste op het mentale niveau (heb ik gedachtegoed genoemd in deze blog), waarbij we de verworvenheden die we sinds de Verlichting hebben veroverd moeten beschermen. Daarnaast speelt er het nodige op het sociale niveau (“de boel bij elkaar houden”, sociale cohesie) en tenslotte zijn er uitdagingen op het materiële niveau (welvaart vasthouden, concrete zaken regelen).

Integraal beleid

Uit deze analyse volgt dat we vanzelfsprekend ook de oplossing op al deze drie fronten moeten vinden. Dat heet integraal beleid. In de volgende blog zal ik dat heel concreet maken en toespitsen op de situatie van Katwijk. Maar voordat ik dat kan doen moest ik eerst even een beginnetje maken door u deelgenoot te maken van de bovenstaande gedachtelijn van waaruit die concrete oplossingsrichtingen voortkomen. Dat geeft ook de mate van urgentie aan. Het zou mooi zijn als het Katwijkse bestuur iets minder warm zou lopen voor toerisme en windmolens en iets meer belang zou hechten aan deze sociaal-culturele agenda.

Gelukkig kunnen we ook op het lokale niveau veel doen om onderdelen van de welvaartsstaat en de verzorgingsstaat in de lucht te houden. Hetzelfde geldt voor de sociale cohesie en alles wat tot ons democratische en christelijk-humanistische gedachtegoed hoort. Maar beleid zonder goede diagnose is gedoemd om te mislukken. Vandaar deze voorzet.


Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen

Social Icons


Featured Posts